Στις περισσότερες κοινωνίες το βιολογικό φύλο διακρίνεται κατά βάση σε ανδρικό και γυναικείο, ένα δίπολο το οποίο συνδέεται με συγκεκριμένες, κατά τόπους και εποχές, αντιλήψεις περί της αρρενωπότητας [masculinity] ή/και της θηλυκότητας [femininity]. Ωστόσο, το βιολογικό φύλο [sex] δεν ταυτίζεται κατ’ ανάγκη με το κοινωνικό φύλο ή γένος [gender], το οποίο αποτελεί το σύνολο των κοινωνικά, πολιτισμικά και σεξουαλικά προσδιορισμένων χαρακτηριστικών και ρόλων που συνδέονται με το ένα ή το άλλο βιολογικό φύλο. Αντίστοιχα, το βιολογικό ή/και το κοινωνικό φύλο δεν ταυτίζονται με την ταυτότητα φύλου ή έμφυλη ταυτότητα ή ταυτότητα γένους [gender identity], που είναι η εσωτερική αίσθηση ενός ανθρώπου για το φύλο του, η οποία μπορεί να συμπίπτει ή όχι με το φύλο που του αποδόθηκε κατά τη γέννηση, καθώς και ο τρόπος έμφυλου αυτοπροσδιορισμού του εντός ή εκτός του διπόλου άρρεν/θήλυ (ρευστή έμφυλη ταυτότητα, απουσία ή άρνηση έμφυλης ταυτότητας, συνδυασμός έμφυλων ταυτοτήτων κ.ά.), ενώ δεν ταυτίζονται ούτε με την έκφραση φύλου [gender expression], που περιλαμβάνει όλες τις συμπεριφορές και τα χαρακτηριστικά μέσω των οποίων το άτομο βιώνει και εκφράζει ιδιωτικώς ή/και δημοσίως το φύλο του, αλλά ούτε και με τις ερωτικές προτιμήσεις και τον σεξουαλικό προσανατολισμό [sexual orientation] ενός ατόμου.
Το βιολογικό φύλο συνδέθηκε με τις παραστατικές τέχνες ήδη από τις αρχέγονες, προϊστορικές καταβολές τους, όπως τεκμηριώνεται από τον υπερτονισμό των έμφυλων χαρακτηριστικών (φαλλός, γένια, οπίσθια, μαστοί, αιδοίο), ως συστατικό της μεταμφίεσης κατά τις πρώιμες επιτελεστικές πράξεις και τελετουργίες –στοιχείο το οποίο επιβιώνει μέχρι και σήμερα στα λαϊκά δρώμενα, όπως τα δρώμενα των απόκρεω. Οι κοινωνικές, πολιτιστικές και πολιτικές συμβάσεις που απέκλεισαν επί αιώνες τις γυναίκες από την επαγγελματική σκηνή τροφοδότησαν την αναντιστοιχία μεταξύ του ανδρικού φύλου των ερμηνευτών και του μυθοπλαστικού φύλου των γυναικείων ρόλων, από το αρχαίο ελληνικό θέατρο έως την Αναγέννηση· εξαίρεση αποτέλεσε το ρωμαϊκό μιμοθέατρο, όπου εμφανίζονταν και μιμάδες [mimae]. Η ανδροκρατούμενη αυτή παράδοση κλονίστηκε στην Ιταλία από δύο νέα παραστατικά είδη: την κομμέντια ντελλ άρτε, όπου οι γυναικείοι ρόλοι ανατέθηκαν σε επαγγελματίες ηθοποιούς ήδη από τη δεκαετία του 1560, και το λυρικό θέατρο, αρχικά μελικό δράμα [dramma per musica] και στη συνέχεια όπερα [opera], το οποίο αναδύθηκε γύρω στο 1600 και ανέδειξε από νωρίς γυναίκες ερμηνεύτριες.
Η Margaret Mead [Μάργκαρετ Μηντ], στη μελέτη Sex and Temperament in Three Primitive Societies [Φύλο και ιδιοσυγκρασία σε τρεις πρωτόγονες κοινωνίες] (1935), πραγματεύτηκε το ερώτημα εάν το βιολογικό φύλο αποτελεί τη μοναδική αιτία για τις έμφυλες κοινωνικές ανισότητες, πεποίθηση που ίσχυε ως τις αρχές του 20ού αιώνα. Η Mead προσπάθησε να ερμηνεύσει την ποικιλία και διαφορετικότητα των ορισμών σχετικά με το ανδρικό και το γυναικείο φύλο που απαντώνται σε πολλούς πολιτισμούς. Κατά Judith Butler [Τζούντιθ Μπάτλερ] (Gender Trouble [Αναταραχή φύλου], 1990· Bodies That Matter [Σώματα με σημασία], 1993), το βιολογικό φύλο δεν αποτελεί προϋπάρχον φυσικό δεδομένο αλλά ρυθμιστικό κανόνα, ο οποίος παγιώνεται μέσω της καταναγκαστικής επανάληψης έμφυλων πράξεων και εξυπηρετεί την υποχρεωτική ετεροφυλοφιλία. Η Patricia J. Turner [Πατρίτσια Τζ. Τέρνερ], μελετώντας τους όρους «βιολογικό» και «κοινωνικό» φύλο, υποστήριξε πως το βιολογικό φύλο καθορίζεται με βάση τα χρωμοσώματα X και Y και είναι διακριτό ήδη από τη γέννηση με βάση τα εξωτερικά γεννητικά όργανα.
Σε παράλληλη πορεία και συνήθως σε ώσμωση με τις εξελίξεις στον χώρο της θεωρίας και της φιλοσοφίας στις θεατρικές και παραστασιακές σπουδές, από τη δεκαετία του 1960 και εξής, όχι μόνο αναπροσανατολίστηκαν και αναδιοργανώθηκαν οι θεατρικοί και δραματικοί «κανόνες» ώστε να συμπεριλάβουν έργα και παραστάσεις από μέχρι τούδε «μειονότητες» (όπως ήταν για αιώνες οι γυναίκες δημιουργοί), αλλά και πολλές παραστάσεις και επιτελεστικές δράσεις επικεντρώθηκαν σε θέματα φύλου, εξέτασαν τις σχέσεις βιολογικού φύλου και κοινωνικού φύλου, αξιοποίησαν τη διαφυλική διανομή για μια καίρια κριτική των έμφυλων ρόλων στο οικογενειακό, επαγγελματικό και κοινωνικό πλαίσιο, και αμφισβήτησαν αυτή καθαυτή την έννοια του φύλου ως βάση συγκρότησης της πολυδιάστατης ανθρώπινης ταυτότητας.
Το στοιχείο της έμφυλης ρευστότητας δεσπόζει στην όπερα από τη γέννησή της έως σήμερα, λαμβάνοντας ποικίλες μορφές και εκφράσεις ανά τις εποχές. Αναφέρονται ενδεικτικά οι συντεθειμένοι ειδικά για τους καστράτους ρόλοι, οι οποίοι συνδύαζαν την υψίφωνη ή μεσόφωνη έκταση της φωνής τους με τα έντονα αρρενωπά χαρακτηριστικά ενός ήρωα (π.χ. ο ομώνυμος ρόλος στον Ιούλιο Καίσαρα στην Αίγυπτο [Giulio Cesare in Egitto, 1724] του Georg Friedrich Händel [Γκέοργκ Φρήντριχ Χαίντελ], γραμμένος για τον καστράτο Senesino [Σενεζίνο]), καθώς και στοιχεία όπως η έμφυλη μεταμφίεση και παρενδυσία [en travesti], αλλά και πληθώρα πανσεξουαλικών, αμφισεξουαλικών και ασεξουαλικών ρόλων που άλλοτε ερμηνεύονται από ανδρικές και άλλοτε από γυναικείες φωνές. Σήμερα δεν είναι πλέον σπάνιο ανδρικοί ρόλοι να ανατίθενται σε γυναίκες και γυναικείοι σε άνδρες (διαφυλική διανομή), ενώ το κουήρ στοιχείο ευδοκιμεί στον χώρο του λυρικού θεάτρου, μετερχόμενο πολλές διαφορετικές εκφάνσεις (π.χ. μη δυαδικές αναγνώσεις των ηρώων και των σχέσεων, υπερτονισμός του ΛΟΑΤΚΙ+ στοιχείου και των αναπαραστάσεών του), καθώς και ως αυτόνομο είδος (κουήρ όπερα).
Στο πεδίο της τέχνης του χορού, πραγματεύσεις του βιολογικού –όσο και του κοινωνικού– φύλου εμφανίζονται τόσο σε παραδοσιακές και κλασσικές φόρμες, όσο και στον σύγχρονο χορό. Για παράδειγμα, στην παράδοση Γκοτιπούα [Gotipua] της Οντίσα, η οποία συνδέεται στενά με τον ινδικό κλασσικό χορό Οντίσσι [Odissi], νεαρά αγόρια ερμηνεύουν γυναικείους ρόλους, με αντίστοιχη αμφίεση, κόμμωση και ψιμυθίωση. Στο μπαλέτο, όπου τόσο η τεχνική και η εκπαίδευση, όσο και οι ρόλοι είναι αυστηρά διαχωρισμένοι με βάση τον (βιολογικό) έμφυλο δυϊσμό, ομάδες όπως τα Les Ballets Trockadero de Monte Carlo [Μπαλέτα Τροκαντερό του Μόντε Κάρλο] (Νέα Υόρκη, 1974) ή το νεότερο Ballet22 (Όκλαντ, 2020), αμφισβητούν τα έμφυλα στεγανά, ενώ παραστάσεις όπως η Λίμνη των κύκνων [Swan Lake, 1995] του Matthew Bourne [Μάθιου Μπορν] παρουσιάζουν εναλλακτικές αφηγήσεις έργων του κλασσικού ρεπερτορίου, που στηρίζονται στην ανάθεση παραδοσιακά γυναικείων ρόλων σε άνδρες χορευτές.